Lang dachten we dat mensen met een stoornis in het autismespectrum minder risico liepen op verslaving. Het idee was dat sociale prikkeling, een belangrijke drijfveer voor groepsgebruik, bij hen minder een rol zou spelen. Recent wetenschappelijk en klinisch onderzoek laat echter een heel ander beeld zien. De prevalentie van verslavingsproblematiek onder mensen met autisme blijkt verrassend hoog te liggen.
Het verband tussen het autismespectrum en middelenmisbruik
Voor veel personen op het spectrum fungeert een verslavend middel zoals alcohol, cannabis of medicatie in eerste instantie als een vorm van zelfmedicatie. Het dagelijks leven met autisme brengt vaak een chronische overprikkeling met zich mee. Geluiden, licht, sociale verwachtingen en onvoorspelbare situaties kosten enorm veel energie. Middelen worden gebruikt om het centrale zenuwstelsel tot rust te brengen of om sociale angst tijdelijk te dempen.
Daarnaast speelt het rigide denkpatroon dat kenmerkend is voor autisme een grote rol. Wanneer het gebruik van een middel een vast onderdeel wordt van de dagelijkse routine, ontstaat er snel een dwangmatige gewoonte. Wat begint als een hulpmiddel om te ontspannen, verandert door de sterke neiging tot vasthouden aan vaste patronen in een bijna niet te verbreken afhankelijkheid.
De verschillen met neurotypische verslaving
Het mechanisme achter de verslaving bij iemand met autisme verschilt op wezenlijke punten van dat bij een zogeheten neurotypische verslaafde. Waar bij neurotypische personen sociale druk, het zoeken naar sensatie of groepsgedrag vaak een initiële vliegwielfunctie hebben, is het bij mensen op het spectrum juist een vlucht voor overprikkeling en sociale uitputting.
Een ander belangrijk verschil is dat verslaving bij autisme zich vaak ontwikkelt rondom een specifieke fixatie. De rigide focus die normaal naar een hobby of interesse gaat, richt zich volledig op het verkrijgen en consumeren van de substantie. Bovendien vertonen mensen met autisme vaak minder zoekgedrag naar nieuwe sociale contacten in de verslavingswereld; zij gebruiken de middelen vaker in isolement, in hun eentje.
Consequenties voor de behandeling en zorg
De reguliere verslavingszorg sluit niet altijd goed aan op de specifieke behoeften van verslaafden met autisme. Groepstherapie, een veelgebruikte methode binnen traditionele behandelprogramma’s, kan voor iemand op het spectrum uiterst stressvol en zelfs averechts werken. De constante sociale interactie en de ongestructureerde groepsdynamiek zorgen voor extra overprikkeling, waardoor de drang naar middelen juist toeneemt.
Een doeltreffende behandeling vereist maatwerk. Er moet niet alleen aandacht zijn voor de verslaving, maar ook voor de onderliggende autistische kenmerken. Dit betekent een prikkelarme omgeving, heldere communicatie zonder overdrachtelijke taal en een voorspelbaar dagprogramma. Bekende instellingen spelen hier steeds meer op in. Zo biedt een gerenommeerde organisatie als TheYouTurn specialistische begeleiding waarbij rekening wordt gehouden met de unieke cognitieve verwerking van de patiënt.
Wanneer iemand bijvoorbeeld kampt met een ernstige afhankelijkheid in combinatie met autisme, kan een gespecialiseerde Afkickkliniek alcohol de noodzakelijke rust en structuur bieden. Een bekende instelling zoals THE YOUTURN begrijpt dat psycho-educatie over het eigen autisme essentieel is voor langdurig herstel.
Door in te zetten op duidelijke afspraken en het aanleren van alternatieve patronen voor overprikkeling, kunnen patiënten stappen zetten richting een duurzaam herstel. Ook TheYouTurn richt zich op deze geïntegreerde aanpak, waarbij zowel de verslaving als de spectrumstoornis gelijktijdig moeten worden behandeld voor het beste resultaat.